Marcin Mańka Akademia Komunikacji i Wizerunku – Coaching

Podstawy prawa prasowego

Jeśli występujesz w mediach i chcesz w ten sposób promować siebie czy instytucję, którą zawodowo reprezentujesz, to po prostu musisz wiedzieć, jakie są Twoje prawa, ale i obowiązki. Kluczowe znaczenie mają przepisy prawa prasowego i autorskiego. Ich znajomość pozwoli:

  • przezwyciężyć kryzysy;
  • określić, do jakich informacji masz nieograniczony dostęp, a do jakich dziennikarze;
  • rozgraniczyć, które informacje musisz przekazać do wiadomości publicznej, a których nie (dotyczy to zwłaszcza spółek, które podlegają ustawie o dostępie do informacji publicznej);
  • egzekwować od dziennikarzy ich obowiązki;
  • bezpieczne korzystać z cudzej twórczości w materiałach PR-owych;
  • podejmować skuteczne interwencje w przypadku nieuprawnionego posługiwania się Twoimi pomysłami przez konkurentów.

Tu trzeba zajrzeć:

  • Ustawa z 1984 r. o prawie prasowym
  • Ustawa z 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
  • Art. 14 Konstytucji RP
  • Europejska Konwencja Praw Człowieka

Masz prawo:

  • autoryzacji wypowiedzi lub materiału prasowego przygotowanego na podstawie Twojej wypowiedzi;
  • sprostowania, czyli oficjalnego zaprzeczenie, wyjaśnienia wiadomości nieprawdziwej i nieścisłej, która dostała się do wiadomości publicznej;
  • odmowy udzielenia odpowiedzi na pytania dziennikarza.

Autoryzacja

Autoryzacja to wyrażenie zgody – przez udzielającego informacji mediom – na publiczne rozpowszechnienie swojej wypowiedzi. Co ważne, jest to możliwe tylko pod warunkiem, że wypowiedź nie była już wcześniej publikowana.

Prawo wyszczególnia tu materiały prasowe, ale zasady autoryzacji dotyczą też wywiadów i wypowiedzi dla radia i telewizji.

Autoryzuje się wypowiedź, a nie cały tekst. Dziennikarz nie ma obowiązku przedstawienia do aprobaty całego tekstu, bo celem autoryzacji nie jest zaakceptowanie kontekstu, w jakim wypowiedź została użyta.

Jeśli rozmówca nie zapyta o autoryzację, zakłada się, że została ona udzielona i materiał prasowy może zostać opublikowany bez wcześniejszego wglądu w tekst.

UWAGA!
Dziennikarze mają też swoje sposoby na obejście przepisów nakładających obowiązek autoryzacji. Przekształcają wypowiedzi z dosłownego cytatu w mowę zależną. Włączenie w tok naszej wypowiedzi najczęściej cudzych słów odbywa się w postaci użycia zdania podrzędnego dopełnieniowego, np.

Tomek krzyknął: „Gram na gitarze lepiej niż ty!”.

Tomek przechwalał się, że gra na gitarze lepiej niż Janek.

Szykują się zmiany

Planowana jest liberalizacja obowiązującego prawa. Oznacza to, że osoba, która udzieliła wywiadu nie będzie miała możliwości blokowania. Prawo do autoryzacji zostało tak doprecyzowane, że nie można zbytnio ingerować w wypowiedź, która została udzielona, a dziennikarz nie będzie karany za bezpośrednie zacytowanie wypowiedzi osoby udzielającej wywiadu.

Według proponowanych przepisów, brak autoryzacji nie będzie – tak jak to było – przestępstwem (dziś za brak autoryzacji grozi nawet kara do pół roku więzienia), tylko wykroczeniem, za które grozi kara grzywny.

W projekcie pozostaje zasada, że dziennikarz nie może odmówić osobie udzielającej informacji autoryzacji dosłownie cytowanej wypowiedzi. Jednak będzie musiał informować o tym tę osobę, a ona, jeśli będzie chciała skorzystać z tego prawa, to będzie musiała zgłosić dziennikarzowi żądanie autoryzacji wypowiedzi niezwłocznie po jej udzieleniu.

W przypadku dzienników czas na autoryzację będzie wynosił 6 godzin, od momentu otrzymania tekstu (i mowa tu też o portalach internetowych), a w przypadku czasopism będą to 24 godziny. Do tej pory ten czas nie był określony.

Sprostowanie

Oficjalne zaprzeczenie, wyjaśnienie wiadomości nieprawdziwej i nieścisłej, która dostała się do wiadomości publicznej. Taka publikacja zrobiona przez dziennikarza będzie oznaczała przyznanie się do napisania/wyemitowania nieprawdy lub krzywdzącej półprawdy.

Wniosek powinien być złożony do redaktora naczelnego w terminie 21 dni od dnia opublikowania materiału.

Sprostowanie powinno zawierać: podpis wnioskodawcy, jego imię i nazwisko oraz adres korespondencyjny.

Sprostowanie nie może przekraczać dwukrotnej objętości fragmentu materiału prasowego, którego dotyczy, ani zajmować więcej niż dwukrotność czasu antenowego, jaki zajmował dany fragment przekazu. Warto sprawdzić dokładnie wymogi wniosku o sprostowanie, bo redaktor naczelny obligatoryjnie odmawia publikacji sprostowania, jeżeli nie odpowiada ono powyższym wymogom.

Redaktor naczelny jest zobowiązany opublikować sprostowanie bezpłatnie, o ile będzie rzeczowe i odnoszące się do faktów. Właśnie fakty są tu bardzo istotne, bo sprostowanie to nie pokazywanie swojej wersji zdarzeń czy wyrażenie opinii.

Odmowa udzielenia odpowiedzi

Masz prawo do odmowy udzielenia odpowiedzi na pytania dziennikarza, ale trzeba liczyć się z tym, że redaktor naczelny może domagać się uzasadnienia odmowy na piśmie. Masz na to 3 dni. Możesz odmówić odpowiedzi, np. wtedy, gdy informacja nie ma charakteru informacji publicznej w świetle ustawy.

Co ważne, wszystko zależy od tego, którego sektora jesteś przedstawicielem – państwowego czy prywatnego. Jeśli tego pierwszego, to prawo wymaga od Ciebie większej transparentności w działaniach, czyli mówienia o tym w sferze publicznej.

Art. 4 ustawy o prawie prasowym mówi, że organy państwowe, przedsiębiorstwa państwowe i inne państwowe jednostki organizacyjne są obowiązane do udzielania prasie informacji o swojej działalności, a odmowa udzielenia informacji może nastąpić jedynie ze względu na ochronę tajemnicy państwowej i służbowej oraz innej tajemnicy chronionej ustawą.

SEKTOR PRYWATNY                 SEKTOR PAŃSTWOWY

Udzielanie informacji art. 4 PPUdzielanie informacji art. 4 PP
Osoby prowadzące działalność gospodarczą na własny rachunek są obowiązane do udzielania prasie informacji o swojej działalności. Odmowa udzielenia informacji może nastąpić jedynie ze względu na ochronę tajemnicy państwowej i służbowej oraz innej tajemnicy chronionej ustawą. Na żądanie redaktora naczelnego odmowę doręcza się w formie pisemnej, w terminie 3 dni. Odmowę lub niedopełnienie procedury odmowy można zaskarżyć do NSA.Organy państwowe, przedsiębiorstwa państwowe i inne państwowe jednostki organizacyjne, a w zakresie działalności społeczno-gospodarczej również organizacje spółdzielcze, są obowiązane do udzielania prasie informacji o swojej działalności. Odmowa udzielenia informacji może nastąpić jedynie ze względu na ochronę tajemnicy państwowej i służbowej oraz innej tajemnicy chronionej ustawą. Na żądanie redaktora naczelnego odmowę doręcza się w terminie 3 dni. Odmowę lub niedopełnienie procedury odmowy można zaskarżyć do NSA, ale nie dotyczy to organów władzy państwowej i wymiaru sprawiedliwości.
Podstawy do odmowy udzielenia informacjiPodstawy do odmowy udzielenia informacji
Prawo do informacji publicznej podlega ograniczeniu ze względu na prywatność osoby fizycznej lub tajemnicę przedsiębiorcy, chyba że osoba fizyczna lub przedsiębiorca rezygnują z przysługującego im prawa.Ograniczenie ze względu na prywatność/tajemnice nie dotyczy informacji o osobach pełniących funkcje publiczne, mających związek z pełnieniem tych funkcji – w tym o warunkach powierzenia i wykonywania funkcji.
Odpowiedź na krytykę prasowąOdpowiedź na krytykę prasową
Organy państwowe, przedsiębiorstwa państwowe i inne państwowe jednostki organizacyjne oraz organizacje spółdzielcze są obowiązane do udzielenia odpowiedzi na przekazaną im krytykę prasową bez zbędnej zwłoki – maksymalnie w ciągu miesiąca. Tak samo jest w przypadku związków zawodowych, organizacji samorządowych i innych organizacji społecznych w zakresie prowadzonej działalności publicznej.
Autoryzacja, sprostowanie i publikacjaAutoryzacja, sprostowanie i publikacja
Dziennikarz nie może odmówić osobie udzielającej informacji autoryzacji dosłownie cytowanej wypowiedzi, o ile nie była ona uprzednio publikowana. Poza tym osoba udzielająca informacji może z ważnych powodów społecznych lub osobistych zastrzec termin i zakres jej opublikowania.

Każdy ma prawo do sprostowania informacji nieprawdziwej. Wniosek powinien być złożony do redaktora naczelnego w terminie 21 dni od dnia opublikowania materiału.

Dziennikarz nie może opublikować informacji, jeżeli osoba udzielająca jej zastrzegła to ze względu na tajemnicę służbową lub zawodową. Nie wolno bez zgody osoby zainteresowanej publikować informacji oraz danych dotyczących prywatnej sfery życia, chyba że wiąże się to bezpośrednio z działalnością publiczną danej osoby.

Dziennikarz nie może odmówić osobie udzielającej informacji autoryzacji dosłownie cytowanej wypowiedzi, o ile nie była ona uprzednio publikowana. Poza tym osoba udzielająca informacji może z ważnych powodów społecznych lub osobistych zastrzec termin i zakres jej opublikowania.

Każdy ma prawo do sprostowania informacji nieprawdziwej. Wniosek powinien być złożony do redaktora naczelnego w terminie 21 dni od dnia opublikowania materiału.

Dziennikarz nie może opublikować informacji, jeżeli osoba udzielająca jej zastrzegła to ze względu na tajemnicę służbową lub zawodową. Nie wolno bez zgody osoby zainteresowanej publikować informacji oraz danych dotyczących prywatnej sfery życia, chyba że wiąże się to bezpośrednio z działalnością publiczną danej osoby.

Dziennikarz ma prawo do:

  • wolności słowa i wypowiedzi prasowej; nie wolno utrudniać prasie zbierania materiałów krytycznych ani w inny sposób tłumić krytyki;
  • dziennikarskiej tajemnicy zawodowej.

Przedsiębiorcy natomiast mają obowiązek udzielania prasie informacji o swojej działalności, o ile informacja ta nie jest objęta tajemnicą lub nie narusza to prawa do prywatności.

Informacja

Dziennikarz ma prawo do informacji, o ile ta nie jest objęta tajemnicą lub nie narusza prawa do prywatności.

Organy państwowe, przedsiębiorstwa państwowe i inne państwowe jednostki organizacyjne i organizacje spółdzielcze są zobowiązane bez zbędnej zwłoki – maksymalnie w ciągu miesiąca – do udzielenia odpowiedzi na przekazaną im krytykę prasową.

Ustawa przewiduje prawo do: uzyskania informacji publicznej, wglądu do dokumentów urzędowych oraz dostępu do posiedzeń kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych wyborów.

Zgodnie z ustawą, udostępnieniu podlegają informacje m.in. o polityce wewnętrznej i zagranicznej, władzach publicznych oraz innych podmiotach wykonujących zadania publiczne, zasadach funkcjonowania tych władz i podmiotów, danych publicznych, majątku publicznym.

Wolność słowa i tajemnica zawodowa

Nie wolno utrudniać prasie zbierania materiałów krytycznych ani w inny sposób tłumić krytyki. Wolność słowa jest fundamentem demokracji i podlega ochronie prawnej na podstawie wielu przepisów prawa międzynarodowego i krajowego, m.in. Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Konstytucji RP.

Dziennikarska tajemnica zawodowa jest to zarówno prawo, jak i obowiązek – oznacza to, że dziennikarz ma prawo odmówić udzielenia informacji o swoich informatorach i jednocześnie ma obowiązek chronić ich dane przed ujawnieniem.