Marcin Mańka Akademia Komunikacji i Wizerunku – Coaching

Stereotypy działają automatycznie

Stereotypy działają automatycznie i są niezależne od naszej woli. Jak je wykorzystać w pracy zawodowej?

„Stereotypy to intelektualne i emocjonalne uwarunkowane tendencje do uproszczonego postrzegania zjawisk oraz odpowiedniej ich oceny. Stereotypy społeczne stanowią obrazy myślowe odnoszące się do rzeczywistości społecznej, ale obrazy uproszczone, jednostronnie uogólnione, odporne na modyfikacje i zabarwione emocjonalnie. Stereotypy tworzą istotną barierę między tym, co ludzie sądzą o rzeczywistości społecznej a rzeczywistością jako taką. Narzucając gotowe opinie, utrudniają one lub zgoła uniemożliwiają zajęcie osobistego i krytycznego stanowiska wobec rzeczywistości, które opisują i oceniają. Akceptując stereotypy, ludzie nie są w pełni zdolni dostrzec za ich sugestywnymi obrazami złożoności rzeczywistego problemu lub zjawiska, zmian w nim zachodzących, jego wewnętrznej logiki. Inercyjny, schematyczny i często wewnętrznie sprzeczny charakter stereotypów utrudnia więc ludziom wyciągnięcie logicznych wniosków z sytuacji, w jakiej się znajdują, dostosowanie się do jej zmian, czyli utrudnia wypracowanie prawidłowych, obiektywnych ocen i wniosków” (Białyszewski, 1983, s. 62–63).

Interesujące badania nad schematycznym postrzeganiem świata i ludzi przeprowadziła Susan Fiske razem ze swoim współpracownikami (Cuddy, Fiske, Glick, Xu, 2002). Udowodnili oni, że właściwie większość stereotypów można sprowadzić do dwóch wymiarów, a mianowicie ciepła i kompetencji.

Zgodnie z tym opisem stereotyp „kury domowej” można scharakteryzować, zaznaczając wysoki poziom ciepła tych kobiet, który wyznaczają takie cechy jak np. miła, troskliwa, wspierająca, z drugiej jednak strony elementem charakterystycznym dla tego stereotypu będzie niska ocena kompetencji, czyli wyników na skali inteligencji, przedsiębiorczości czy ambicji. Przeciwległy biegun wydają się zajmować np. stereotypy ludzi biznesu, ocenianych jako skutecznych, ale w wymiarze ciepła zajmujących niską pozycję.

Stereotypy działają automatycznie i są niezależne od naszej woli

Badania dowodzą, że stereotypowe opinie pojawiają się automatycznie w naszej świadomości, a proces ich aktywizacji nie może zostać wyłączony (Devine, 1989). Działa to na zasadzie automatycznej kategoryzacji innych osób do grup. Proces ten jest powszechny i nie zależy od procesów uczenia się. Nie można więc go powstrzymać, nie wynika też z umysłowego lenistwa. Wygląda więc na to, że przed stereotypami nie ma obrony. Możemy jednak starać się uświadamiać sobie ich wpływ i w sposób kontrolowany dokonywać analizy drugiej osoby – takie podejście jest możliwe, a kluczowa będzie tu motywacja do prawdziwego poznania drugiej osoby, postrzeganej wcześniej stereotypowo. Możemy też wpływać na użycie stereotypu we wnioskowaniu o innych.

Badania pokazują, że już przedszkolaki bardzo szybko wychwytują niewerbalne sygnały niechęci wobec innej osoby prezentowane przez dorosłego (Skinner, Meltzoff, Olson, 2016), tym samym przejmując stereotypy. Mniej chętnie godziły się na danie zabawki osobie, która była ubrana tak samo jak osoba, której zabawkę niechętnie wręczał dorosły. Dzieci bardzo szybko uczą się atmosfery relacji społecznych i odtwarzają ją w relacjach z osobami należącymi do danej grupy. Tak samo prawdopodobnie uczą się reakcji wobec osób innej rasy, narodowości czy religii. Nakłada to na dorosłych niezwykłą odpowiedzialność za kształt przyszłych stosunków międzyludzkich, ale pokazuje też, że reakcji na dane typy osób uczymy się bardzo wcześnie.

Jednocześnie badanie to i wymienione wcześniej mechanizmy pokazują, jak silny jest wpływ autoprezentacji, wizerunku i odpowiedniej komunikacji. Każdy, kto pracuje w sprzedaży, w dziale obsługi klienta czy na innych stanowiskach związanych z bezpośrednim kontaktem z interesantami, powinien rozwijać swą wiedzę i umiejętności z zakresu psychologii komunikacji i psychologii społecznej. To bez wątpienia przełoży się na wyniki pracy.